Artroplastiye Hazırlık: Genç Hastalar İçin Öneriler

Neden genç yaşta protez?

Diz ve kalça kıkırdağındaki aşınma (kireçlenme) eskiden daha ileri yaşlarda daha sık görülse de, günümüzde 40’lı yaşlarda aktif yaşamını sürdürebilmek için protez düşünen hasta sayısı artıyor. Bu yaş grubunda kemik yapısı genellikle daha sağlamdır ve iyileşme potansiyeli yüksektir.

Ancak daha aktif bir yaşam temposu, protezi daha fazla zorlayabileceği için doğru zamanlama ve beklentilerin gerçekçi şekilde belirlenmesi çok önemlidir.

Ön değerlendirme ve uygunluk

Protez ameliyatı; ağrı ve hareket kısıtlılığı günlük yaşamı belirgin şekilde bozduğunda gündeme gelmelidir.

Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı olarak; muayene ve görüntüleme incelemeleriyle eklemdeki hasarın derecesini, ameliyat gerekliliğini ve sizin için en uygun tedavi planını değerlendiririz.

Genç hastalar bazen “ileride mutlaka protez gerekir” düşüncesiyle erken dönemde operasyon talep edebilir. Modern protezlerin ömrü uzamış olsa da, yüksek aktivite düzeyi nedeniyle 50–60 yaş öncesi yapılan protezlerin yaşam boyu birden fazla kez yenilenmesi (revizyon) gerekebilir. Bu nedenle ameliyat kararı iyi tartılmalı, artı-eksi yönleri detaylı konuşulmalıdır.

Aşırı kilonun azaltılması (gerekli mi?)

Kilo kaybı, eklemlere binen yükü azaltır ve ameliyat sonrası bazı riskleri düşürebilir. Çalışmalar, ameliyat öncesi kilo vermenin bazı hasta gruplarında komplikasyonları azaltabildiğini göstermektedir.

Öte yandan, uygun planlama ile kilolu hastalar da protez ameliyatından belirgin ağrı azalması ve fonksiyon kazanımı sağlayabilir. Yani kilo vermek önemli bir hedef olsa da tek başına “ameliyat şartı” değildir.

En doğrusu, kilonun cerrahiye etkisini ve kişisel risklerinizi doktorunuzla birlikte değerlendirmektir.

Prehabilitasyon (ameliyat öncesi hazırlık)

Güncel yaklaşımda, iyileşmeyi kolaylaştırmak için ameliyat öncesinde en az 6 hafta fizyoterapist eşliğinde özel egzersiz ve hazırlık programı (“prehab”) önerilir.

Prehab; ameliyat stresine daha iyi hazırlanmanıza yardımcı olur ve egzersiz + beslenme + psikolojik destek gibi başlıkları bir araya getirerek fiziksel kapasiteyi artırmayı hedefler.

Program genellikle şunları içerir:

- Aerobik egzersiz: yürüyüş, yüzme, bisiklet

- Kuvvet egzersizleri: özellikle kuadriseps ve hamstring güçlendirme

- Esneme ve nefes egzersizleri

- Yaşam tarzı düzenlemeleri: sağlıklı beslenme, sigarayı bırakma, alkolü azaltma

Prehab aynı zamanda ameliyat sonrası rehabilitasyonun bir “provası” gibidir: kas gücü ve hareket açıklığı iyi olan hastalar, ameliyat sonrası günlük yaşama daha hızlı dönebilir.

Kas güçlendirme ve esneklik

Kuadriseps, hamstring ve kalça kasları gibi eklemi çevreleyen kasların güçlü olması; hem iyileşmeyi hızlandırır hem de protezin daha stabil çalışmasına katkı sağlar.

Egzersiz planına örnek olarak:

- Düz bacak kaldırma

- Duvara yaslanarak çömelme

- Hamstring esnetme

- Denge egzersizleri

Egzersizler kişiye özel olmalıdır. Gereğinden fazla zorlayıcı hareketler eklemi tahriş edebilir. Bu nedenle fizyoterapist veya Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Uzmanı denetiminde ilerlemek en

güvenlisidir.

Beslenme ve takviyeler

- Protein: kas gelişimi ve doku onarımı için önemlidir (yağsız et, balık, yumurta, baklagiller, süt ürünleri).

- Kalsiyum ve D vitamini: kemik sağlığına katkı sağlar; gerek olup olmadığı doktor değerlendirmesiyle belirlenmelidir.

- Antioksidanlar: sebze-meyveden zengin beslenme (turunçgiller, biber, çilek, brokoli gibi) doku iyileşmesini destekleyebilir.

- İşlenmiş gıdaları, aşırı tuz ve şeker tüketimini azaltmak önerilir.

Psikolojik hazırlık

Genç yaşta protez kararı; iş, aile ve spor planları açısından duygusal yük oluşturabilir. Psikolojik destek, kaygıyı azaltabilir ve iyileşme motivasyonunu artırabilir.

Cerrahınızla şu konuları netleştirin:

- Ameliyattan beklenen fayda

- Olası riskler

- Protezin ömrü ve uzun vadeli plan

- İleride revizyon ihtimali

Gerçekçi hedefler belirlemek, hem süreci kolaylaştırır hem de memnuniyeti artırır.

Ev ve iş ortamının hazırlanması

Ameliyat sonrası ilk haftalarda güvenli hareket için:

- Halı, kablo gibi takılma risklerini azaltın

- İş planınızı ve destek ağınızı (aile/yardım) önceden organize edin

- Gerekli yardımcı cihazlar (walker, tuvalet yükseltici vb.) konusunda Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı Dr. Burak Abay’a danışabilirsiniz.

Operasyon ve teknoloji güncellemeleri

Modern protezlerde titanyum alaşımlar, seramikler ve yüksek dayanımlı polietilen gibi malzemeler kullanıldığı için, yeni nesil protezler eski modellere göre daha dayanıklı olabilir.

Robotik cerrahi ve 3 boyutlu planlama, bazı hastalarda implantın daha doğru konumlandırılmasına yardımcı olabilir.

Ameliyat öncesinde mutlaka şunları sorun:

- Sizin için uygun implant tipi nedir?

- Robot yardımlı cerrahinin avantaj/dezavantajları var mı?

- Rehabilitasyon planı nasıl olacak?

Uzman takibi ve kontroller

Ameliyat öncesinde ve sonrasında Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı Dr. Burak Abay ile düzenli görüşerek her aşamayı planlayın. Cerrahi zamanlama, implant seçimi ve rehabilitasyon stratejileri kişiye özel belirlenmelidir.

Ameliyat sonrasında fizyoterapist, eklem hareketini korumanız ve kas gücünü geri kazanmanız için kişiselleştirilmiş bir program hazırlar.

Burak Abay’ın notu (benim bakış açıma göre)

Benim bakış açıma göre, kalça veya diz protezi gibi büyük eklem ameliyatlarına hazırlık süreci ameliyat kadar önemlidir. Ameliyattan önce fizyoterapist eşliğinde “prehab” programına katılmak, kas gücünü ve hareket açıklığını artırarak iyileşmeyi hızlandırır. Aynı dönemde sağlıklı beslenme ile kilo vermek eklemlere binen yükü azaltır ve bazı riskleri düşürebilir. Beslenmenin düzenlenmesi, sigara ve alkolün bırakılması da iyileşmeyi kolaylaştırır. Ben de her hastam için bilimsel, güncel ve kişiye özel yaklaşımı temel alıyorum. En önemlisi; ameliyat öncesinde tüm risklerin, beklentilerin ve hedeflerin doktorunuzla açıkça konuşulması, hem cerrahi başarısını hem de hasta memnuniyetini arttıracaktır.